مقالات الکتریکال

جلوگیری از ولتاژ برگشتی بوبین ترمز آسانسور

دیود هرزگرد در ترمز موتور آسانسور

تعریف دیود هرزگرد

دیود هرزگرد دیودی است که به ترمینال‌های یک بار القایی یا سلفی متصل می‌شود تا از ولتاژ‌ بالای لحظه کلیدزنی جلوگیری کند. دیود هرزگرد با نام های دیگری مثل دیود فلای بک ( Flyback Diode ) ، دیود اسنابر ( Snubber Diode ) و … نیز شناخته می شود. دیود هرزگرد در قسمت هایی از مدار که نیاز به سوئیچ زنی بار سلفی است ، مثل بوبین رله و بوبین ترمز مورد استفاده قرار می گیرد.هرزگرد برای حذف جریان برگشتی مدار است که با گذاشتن این دیود جریان برگشتی توسط دیود زمین می شود.

بارهای القایی سوئیچینگ در موتورها، رله‌ها، ترانسفورماتورها (در منابع تغذیه سوئیچینگ)، سلونوئیدها و… یک عمل بسیار رایج است. هنگام طراحی مدارهای سوئیچینگ برای چنین بارهای القایی، باید توجه ویژه‌ای به ضربات پالسی ولتاژ داشته باشیم که به عنوان بازگشت یا فلای‌بک القایی (Inductive Flyback) نیز شناخته می‌شوند.

بدون داشتن یک مدار حفاظتی تعبیه شده در طراحی مدار، سوئیچ‌ها (چه مکانیکی و چه نیمه‌هادی) آسیب جدی خواهند دید و ممکن است مدار عملکرد خود را از دست بدهد. قبل از آشنایی با مفهوم بازگشت یا فلای‌بک القایی و دیود فلای‌بک یا همان دیود هرزگرد اندکی درباره چگونگی عملکرد دیود توضیح می‌دهیم.

عملکرد یک دیود چگونه است

می‌دانیم که یک دیود قطعه‌ای نیمه‌هادی است که جریان بسیار کمی (معمولاً برحسب میلی‌آمپر) از آن می‌گذرد و دیود اساساً به عنوان یک سوئیچ یا کلید باز(بایاس معکوس) عمل می‌کند.

مشخصه ولتاژ-جریان دیود

مشخصه ولتاژ-جریان دیود

بایاس مستقیم و بایاس معکوس دیود

بایاس مستقیم و بایاس معکوس دیود

بارهای القایی در مدارهای DC

وقتی جریان از یک حلقه سیم رسانا عبور کند، یک میدان مغناطیسی در اطراف آن تولید می‌شود. این حلقه رسانا القاگر یا سلف نامیده می‌شود.

سلف یا القاگر

سلف یا القاگر

در حقیقت، وقتی با الکترونیک و مدارها سر و کار داریم، حتی یک قطعه کوچک سیم یا مسیر روی PCB را می‌توان به عنوان یک القاگر (یا قطعه القایی) در نظر گرفت، زیرا اندوکتانس دارد؛ یعنی دارای این قابلیت است که انرژی را به فرم میدان مغناطیسی در خود ذخیره کند.

نیروی ضد محرکه الکتریکی

همان‌طور که قبلاً گفتیم، برخی قطعات شناخته شده که القاگر دارند (و با نام بارهای القایی شناخته می‌شوند)، موتورها،بوبین های ترمز ، رله‌های الکترومغناطیسی ، ترانسفورماتورها و… هستند.

مدار شکل زیر یک سلف ساده را نشان می‌دهد که به یک منبع توان DC با یک سوئیچ (کلید) متصل شده است.

مدار یک سلف ساده

مدار یک سلف ساده

وقتی کلید بسته است، سلف میدان مغناطیسی تشکیل داده و کاملاً انرژ‌ی‌دار می‌شود و جریان از ترمینال مثبت منبع خارج شده و از سلف می‌گذرد؛ یعنی سلف با عبور جریان مخالفت می‌کند، در حالی که انرژی‌اش افزایش می‌یابد.

اکنون اگر کلید را باز کنیم، گذر جریان با وقفه روبه‌رو می‌شود و میدان مغناطیسی شروع به کاهش می‌کند. طبق قانون لنز، میدان مغناطیسی ای که در حال کاهش است جریانی را در مدار القا می‌کند که جهت آن عکس می باشد. در نتیجه، یک پتانسیل منفی روی سلف ایجاد می‌شود که قبلاً به دلیل عبور جریان مستقیم مثبت بود. این اتفاق نیروی ضد محرکه الکتریکی (Back EMF) یا ولتاژ بازگشتی (Flyback Voltage) نامیده می‌شود.

اکنون به دلیل ولتاژ بازگشتی، سلف اساساً یک منبع توان خواهد شد که پتانسیل آن از خود منبع توان هم بسیار بزرگ‌تر است. برای یک منبع توان ۱۲ ولت DC، ضربه ولتاژ بازگشتی تا چند صد ولت نیز می‌رسد. این حمله یا ضربه ولتاژ بزرگ را می‌توان با استفاده از معادله زیر تعیین کرد:

V=L*(di/dt)

که در آن، V ولتاژ دو سر سلف، L اندوکتانس و di/dt نرخ تغییر جریان است.

این بدین معنی است که هرچه تغییر جریان گذرنده از سلف سریع‌تر باشد، ضربه ولتاژ‌ بزرگ‌تر خواهد بود.

ولتاژ‌ فلایبک

ولتاژ فلای‌بک یا فلای‌بک القایی یک ضربه ولتاژ است که وقتی منبع تغذیه به صورت ناگهانی قطع شود ایجاد می‌شود. دلیل ایجاد این ضربه ولتاژ این واقعیت است که یک تغییر ناگهانی لحظه‌ای در جریان گذرنده از سلف رخ می‌دهد. ثابت زمانی سلف سرعتی را تعیین می‌کند که جریان می‌تواند در یک سلف تغییر کند. این مورد شبیه ثابت زمانی یک خازن است که نرخ تغییر ولتاژ را نشان می‌دهد.

ثابت زمانی یک سلف T=L/R است که در آن، L اندوکتانس برحسب هانری و R مقاومت سری برحسب اهم است. مشابه یک خازن، تقریباً پنج ثابت زمانی طول می‌کشد تا جریان یک سلف به مقداری نزیک به صفر برسد.

منحنی افت جریان سلف

منحنی افت جریان فعلی سلف

فرض کنید در مدار بالا اندازه سلف ۱۰ میلی‌هانری و مقاومت سری ۱۰ اهم است. بنابراین، وقتی کلید بسته می‌شود، حداکثر جریان از سلف عبور خواهد کرد.

حداکثر جریان عبوری از سلف

حداکثر جریان عبوری از سلف

اکنون، می‌خواهیم ببینیم که اگر کلید به طور ناگهانی باز شود، چه اتفاقی رخ خواهد داد.

باز کردن کلید منبع توان در مدار سلف

باز کردن کلید منبع توان در مدار سلف

ابتدا ثابت زمانی را محاسبه می‌کنیم. با استفاده از فرمول ثابت زمانی و جایگذاری مقادیر مفروض بالا در آن، مقدار ثابت زمانی ۱ ثانیه به دست می‌آید. بنابراین، از لحظه باز شدن کلید تقریباً ۵ ثانیه طول می‌کشد که جریان گذرنده از سلف متوقف شود. این بدین معنی است که جریان عبوری از مدار، حتی بعد از باز شدن کلید برقرار است (فرض می‌کنیم باز شدن کلید چند میلی‌ثانیه طول بکشد). اما چگونه ممکن است چنین چیزی رخ دهد؟

واکنش سلف در لحظه قطع کلید منبع توان

پاسخ این پرسش از دیدگاه سلف قابل ارائه است. فاصله اتصالات کلید که اساساً هوا است، از دیدگاه سلف به عنوان یک مقاومت بسیار بزرگ در نظر گرفته می‌شود که در حدود چند مگااهم است. مفهوم این گفته آن است که از دید سلف، یک مقاومت در فاصله هوایی وجود دارد و مدار هنوز بسته است.

اکنون که مدار بسته است، سلف تلاش خواهد کرد جریان خود را به صفر برساند و برای این کار، ولتاژ دو سر مقاومت فاصله هوایی را با معکوس کردن پلاریته با استفاده از انرژی ذخیره شده به فرم میدان مغناطیسی کاهش می‌دهد.

ولتاژ فلای بک در مدار سلف

ولتاژ فلای بک در مدار سلف

سلف تلاش می‌کند جریانش طبق منحنی کاهش گذر جریان باشد. طبق قانون اهم (V=I×R)، این مسئله مشکل ‌زا خواهد بود. حتی برای مقادیر کوچک، وقتی جریان را در مقاومت بسیار بزرگ فاصله هوایی (چند صد اهم) ضرب کنیم، منجر به یک ولتاژ بسیار بزرگ در مقاومت فاصله هوایی خواهد شد. این ولتاژ بزرگ همان خاستگاه ولتاژ فلای‌بک یا ولتاژ ضربه‌ای است.

اثر ولتاژ بازگشتی بر کلید‌ها

از آنجایی که هنگام باز شدن کلید مقاومت فیزیکی وجود ندارد، اگر از یک کلید مکانیکی استفاده کنیم، ضربه/آرک بین کلید و ترمینال دیگر رخ خواهد داد. همه انرژی آرک معمولاً به صورت گرما در کنتاکت‌های کلید تخلیه می‌شود. این امر می‌تواند منجر به آسسیب‌دیدگی دائمی کلید‌ها یا کاهش چشم‌گیر طول عمر آن‌ها شود. دقت کنید که وقتی از واژه کلید یا سوئیچ استفاده می‌کنیم، منظورمان انواع مکانیکی یا نیمه‌هادی آن‌ها مانند ترانزیستورها است.

چگونه دیود هرزگرد از ضربات ولتاژ جلوگیری می کند؟

برای جلوگیری از آسیب‌دیدگی کلید به دلیل ضربات ولتاژ یا بازگشت القایی، از یک دیود هرزگرد (Freewheel Diode) یا دیود فلای‌بک (Flyback Diode) استفاده می‌شود. دلیل اصلی استفاده از دیود فلای ‌بک ایجاد یک مسیر جایگزین برای عبور جریان سلف است.

وجود دیود هرزگرد درمدار دارای سلف هنگام بسته بودن کلید

وجود دیود هرزگرد درمدار دارای سلف هنگام بسته بودن کلید

شکل بالا همان مدار سلف را نشان می‌دهد که یک دیود هرزگرد به آن افزوده شده است. لازم به ذکر است که وقتی کلید بسته است، دیود بایاس معکوس می‌شود. در نتیجه، وقتی کلید بسته باشد، دیود تأثیری بر عملکرد بخش‌های دیگر مدار ندارد و حداکثر جریان از سلف عبور خواهد کرد.

رفتار دیود هرزگرد درمدار دارای سلف هنگام باز شدن کلید

رفتار دیود هرزگرد درمدار دارای سلف هنگام باز شدن کلید

اما وقتی کلید باز شود، تغییر پلاریته سلف سبب می‌شود دیود بایاس مستقیم گردد. بنابراین، دیود اجازه عبور جریان را با سرعتی که توسط ثابت زمانی تعیین می‌شود خواهد داد. وقتی دیود بایاس مستقیم شود، مقاومت آن بسیار کمتر شده و در نتیجه، افت ولتاژ دو سر دیود برای عبور جریان بسیار کم خواهد بود. این موضوع از آرک زدن و در نتیجه آسیب دیدن قطعه سوئیچینگ جلوگیری می‌کند.

خلاصه کاربرد دیود هرزگرد

دیود هرزگرد یا دیود ضربه گیر، یک دیود معمولی است که به منظور حذف ولتاژ القایی حاصل از بارهای سلفی، استفاده می‌شود. در بارهای سلفی، اگر جریان بار به‌طور ناگهانی کاهش یابد یا قطع شود، ولتاژ القایی معکوس و شدیدی در دو سر بار به وجود می‌آید که موجب آسیب دیدن سایر المان‌های مدار می‌شود. برای تخلیه کردن این ولتاژ و جلوگیری از آسیب دیدن مدار، معمولاً یک دیود به صورت موازی با بار قرار می‌گیرد که به آن، دیود هرزگرد گفته می‌شود.

کابرد دیود هرزگرد در موتور آسانسور

بوبین ترمز آسانسور دارای یک سیم پیچ است که ولتاژ DC به آن وارد می شود و سبب باز شدن ترمز میگردد. این بوبین مانند یک سلف عمل میکند و همچنان پس از قطع ولتاژ میدانی مغناطیسی در اطراف آن وجود دارد که این میدان در حال کاهش طبق قانون لنز جریانی در مدار بوجود می آورد که به سمت مدار برمیگردد و ممکن است باعث آسیب جدی به قطعات دیگر شود.حال میآییم از یک دیود مناسب موازی با دو سر بوبین جهت جلوگیری از این جریان برگشتی استفاده میکنیم.این مورد در ترمزهای بلوکی که در موتورهای گیرلس فلت کاربرد دارد به وفور دیده می شود و بایستی حتما از دیود هرزگرد استفاده نمود.بعنوان نمونه موتور گیرلس زیر را در نظر بگیرید.

کاربرد دیود هرزگرد در موتور گیرلس با ترمز بلوکی

کاربرد دیود هرزگرد در موتور گیرلس با ترمز بلوکی

با توجه به اینکه دو عدد بلوک ترمز داریم نیاز به دو عدد دیود است . مطابق شکل زیر دیودها را بعلاوه یک مقاومت به هم متصل میکنیم.

اتصال دیود هرزگرد برای ترمز موتور گیرلس آسانسور

اتصال دیود هرزگرد برای ترمز موتور گیرلس آسانسور

حال سر کاتد را به مثبت منبع و بوبین و سر آند که به یک مقاومت بلوکی متصل شده به منفی منبع و بوبین میدهیم.

اتصال دیود هرزگرد به ترمینال های موتور

اتصال دیود هرزگرد به ترمینال های موتور

.

.

منبع کمکی : وبسایت www.electronicshub.org

نوشته های مرتبط

13 فکر در مورد “ جلوگیری از ولتاژ برگشتی بوبین ترمز آسانسور

  1. قباد ولی زاده گفت:

    با سلام و خسته نباشید به مهندسین و استادان عزیز بنده کارشناس برق می باشم می خواستم جهت آموزش برق و نحوه اجرای آسانسور بطور عملی و کامل آموزش ببینم آیا در این خصوص دوره آموزشی دارید آگه هست چطور می باشد

    1. درود بر شما
      بدلیل رعایت پرتکل های بهداشتی در حال حاضر دوره آموزش آسانسور بصورت حضوری برقرار نمی باشد.

  2. محمد گفت:

    سلام مهندس قنبری عزیز
    ممنون که صادقانه اطلاعاتتون را در اختیار هموطنانمان قرار میدهید
    سلامت و پیروز و سر بلند باشید

    1. درود بر شما.همچنین موفق و پیروز باشید

  3. پویا گفت:

    با عرض سلام و خسته نباشید خدمت مهندس قنبری عزیز
    مطلبی که گذاشته بودین برای بنده بسیار مفید بود سپاس و درود بر مردم خونگرم بوشهر

    1. درود بر شما . خوشحالیم که بهره مفید بردید

  4. موسوی گفت:

    سلام
    بنده یک موتور آلبرت ساسی ایتالیایی را برای نصب آسانسور ۷توقف و راه اندازی به نصاب دادم ، پس از راه اندازی،بوبین ترمز یک طرف آن کار نمی کند‌ مشکل از چیست و مقصر نصاب است؟

    1. درود.
      ممکنه اشکال الکتریکی بوده باشه یا نصبی.حتی سفت بودن فنر داخل ترافیک بالا میتونه باعث داغی بیش از بوبین و فشار به اون احتمال سوختگی دارد.در کل بایستی بررسی شود.

      1. مهدی گفت:

        سلام مهندس بوبین ترمز گاهی اوقات عمل نمیکند بعضی اوقات هم ضعیف عمل میکند که لنت کشیده میشود .هر کسی اومده مشکلش حل نکرده…مشکل olvهم دارد که سیم مربوطه را قطع کرده اند.بعضیها میگویند از مقاومت ترمز میباشد لطفا میشه توضیح بدین

        1. درود منبع تغذیه بوبین رو چک کنید.مقاومت سیم پیچ بوبین رو با یک نمونه سالمش چک کنید یکسان باشه تقریبا.از طرفی قدرت فنر رو بررسی کنید سفت نباشه.مقاومت ترمز اگر مشکل داشته باشه در درایو خطا میزنه

  5. مهدی گفت:

    مهندس دیود شارژ تعویض شد…ولی وقتی یک شب از خاموش بودن اسانسور میگذرد .وقتی دکمهداحضار زده میشه.فک ترمز کامل باز نمیشه.که من اهرم نگه مثدارم تا به طبقه مورد نظر برسه.بعد از اینکار ترمز به حالت عادی باز و بسته میشود و‌مشکل کم باز شدن را ندارد.فقط موقع استراحت زیاد دفعه اول فک ترمز کامل باز نمیشود

  6. مهدی گفت:

    مهندس من دقیقا نمیدونم این دیودی که فرمودین رو چگوپه درست کنم.سه تا سیم اخر پیودها رو بهم متصل کنم.و اون سه سر دیگه دیودها رو چیکار کنم دقیقتر اگر توضیح بدین کمی عامیانه تر ممنون میشم.و اینکه خود اسانسور مقاومت ۵۰اهم دارد ایا با اینحال از این دیود هم استفاده کنیم یا لازم نیست

  7. مهدی گفت:

    مهندس فیدبک ترمز سیمش به موتور و تابلو کدوم قسمت وصل میشه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *